Же, шапаным! ертегісі

Бір күзде Бұхараның ең бай саудагері Қасым ұлына үлкен той жасапты. Ол бүкіл қаланы шақырыпты: саудагерлерді, шеберлерді, әкімдерді. Шақыру Қожа Афандиге де келіпті.

Той күні Афанди таңертеңнен кешке дейін көршісінің жүзім бағында жұмыс істепті. Кешке ол үйіне соғуға да үлгермей, жамаулы ескі шапанымен, шаң басқан етігімен тойға асығыпты.

Қасымның үйінің алдында есікші тұр екен. Ол Афандиді басынан аяғына дейін бір қарап шығып, ернін шығарыпты: «Сен кімсің? Мұнда тек құрметті қонақтар кіреді». «Мені де шақырған», — депті Афанди. Есікші оны амалсыз кіргізіп, есіктің ең шетіне, аяқ киімдердің қасына отырғызыпты.

Төрде жібек көрпешелер төселіп, зерлі шапан киген қонақтар жайғасыпты. Олардың алдына буы бұрқыраған палау, қазы-қарта, жаңа піскен нан, бал мен мейіз қойылып жатыр екен. Қызметшілер Афандидің алдынан әрлі-берлі өтіп жатса да, оған бір кесе шай да ұсынбапты.

Афанди біраз отырып, үнсіз орнынан тұрыпты да, үйіне қайтыпты. Ол жуынып, сақалын тарап, сандықтың түбінде жатқан ең әдемі зерлі шапанын киіпті. Бұл шапанды оған бір кезде дана ұстазы сыйлаған екен. Басына ақ сәлде орап, тойға қайта келіпті.

Бұл жолы есікші оны көрген бойда иіліп сәлем беріпті. Қасым өзі жүгіріп шығып: «Қош келдіңіз, құрметті қонақ! Төрге шығыңыз!» — деп, Афандиді ең биік көрпешеге отырғызыпты. Алдына ең үлкен табақпен палау, ең майлы ет, ең тәтті шербет қойыпты.

Барлық қонақтар Афандиге қарап отыр екен. Сонда Афанди шапанының жеңін палауға малып, шербетке батырып, сыпайы дауыспен: «Же, шапаным, же! Іш, шапаным, іш! Бұл құрмет саған арналған», — депті.

Қонақтар бір-біріне қарап, күбір-сыбыр бастапты. Қасым ыңғайсызданып: «Афанди, сізге не болды? Неге шапаныңызды тамақтандырып отырсыз?» — деп сұрапты.

Афанди байыппен жауап беріпті: «Сыйлы Қасым, мен бұл үйге бір сағат бұрын келгенмін. Тап осы адам едім: ақылым да, жүрегім де өзгерген жоқ. Тек ескі шапан киген едім. Сонда маған бір кесе шай да берілмеді. Ал жаңа шапан кигенде, мені төрге отырғыздыңыздар. Демек, сіз мені емес, шапанымды сыйлап отырсыз. Ендеше, бұл тағам да соның сыбағасы».

Тойдағы қонақтардың біразы күліп жіберіпті, біразы басын төмен салыпты. Ал Қасым ұялғаннан қызарып кетіпті. Ол Афандиден кешірім сұрап, есікшіге: «Бұдан былай есіктен кірген әр адамды құрметпен қарсы ал», — деп бұйырыпты.

Сол күннен бастап Бұхарада мынадай сөз тарапты: «Киіміне қарап қарсы алады, ақылына қарап шығарып салады». Ал Афандидің зерлі шапаны тағы ұзақ жыл сандықта жатып, тек ерекше күндерде ғана киілетін болыпты.