Дана қария ертегісі

Ерте заманда бір шахардың тағында жас әрі тәкаппар патша отырыпты. Ол өзін бәрінен ақылды санап, қарттардың кеңесін тыңдағысы келмейді екен. Бір күні ол жарлық шығарыпты: «Қариялардың енді елге пайдасы жоқ. Олар тек тамақ жейді, жұмыс істемейді. Алпыстан асқан әр адамды тауға апарып тастаңдар!»

Ел қатты қайғырыпты, бірақ патшаның ашуынан қорқып, ешкім қарсы шыға алмапты. Балалар қарт ата-аналарын жылай-жылай тауға апарыпты.

Сол шахарда Жасұлан деген жігіт тұрыпты. Оның әкесі қартайған, бірақ әлі де ақылы зерек кісі екен. Жасұлан әкесін тауға апаратын болып жолға шығыпты. Бірақ жартылай жолда тоқтап, әкесін құшақтап жылап жіберіпті: «Әке, мен сізді тастап кете алмаймын».

Түн ортасында ол әкесін жасырын үйіне алып келіп, үйдің астындағы жертөлеге орналастырыпты. Күнде түнде жертөлеге түсіп, әкесіне тамақ беріп, онымен ұзақ сырласатын болыпты. Қарт оған көп нәрсе үйретіпті: жұлдызға қарап жол табуды, жерге қарап жаңбырды болжауды, адамға қарап оның ниетін тануды.

Бірнеше жыл өтіпті. Бір күні көрші елдің айлакер ханы патшаға елші жіберіпті. Елшінің хатында: «Маған күлден есілген арқан жібер. Егер жібере алмасаң, ақылды адамдарың жоқ болғаны. Онда мен сенің еліңді өзіме қосып аламын», — деп жазылыпты.

Патша уәзірлерін жинапты. Уәзірлер күні-түні ойланыпты, бірақ күлден арқан есудің жолын таба алмапты. Біреуі күлді сумен араластырып көріпті — ол лай болып кетіпті. Біреуі күлді желіммен жапсырмақ болыпты — бәрі бытырап шашылыпты. Патша ашуланып: «Кім осы жұмбақты шешсе, соған қалағанын беремін!» — деп жар салдырыпты.

Жасұлан кешке әкесіне бәрін айтып беріпті. Қарт ақ сақалын сипап, күлімсіреп: «Балам, бұл қиын емес. Сабаннан жуан арқан ес. Оны тұзды суға батырып, күнге кептір. Сосын тақтайдың үстіне тегіс қойып, абайлап жақ. Арқан жанып кетеді, бірақ тұз күлді ұстап тұрады да, арқанның пішіні сақталады», — депті.

Ертеңінде Жасұлан тақтайдың үстінде жатқан күл арқанды сарайға алып келіпті. Патша таң қалып, орнынан тұрып кетіпті. Елші арқанды көріп, ештеңе айта алмай, еліне қайтыпты. Көрші хан ақылды адамдары бар елмен соғыспайтын болыпты.

Патша Жасұланға: «Қалағаныңды сұра! Бұл жұмбақты қалай шештің?» — депті. Жасұлан тізе бүгіп: «Патшам, мен сізге шындықты айтамын. Бұл менің ақылым емес. Бұл — жарлығыңызға қарамай мен тауға тастамай, жасырып қалған қарт әкемнің ақылы. Мені жазаласаңыз да, әкемді аяңыз», — депті.

Сарайда тыныштық орнапты. Патша ұзақ үнсіз отырыпты. Ақырында ол басын иіп: «Мен қателестім. Бір қарияның ақылы бүкіл елді құтқарды. Ал мен оларды пайдасыз деппін», — депті.

Патша жарлығын бұзып, таудағы барлық қарттарды үйлеріне қайтаруды бұйырыпты. Жасұланның әкесін сарайға шақырып, оны өзінің бас кеңесшісі етіпті.

Сол күннен бастап ол елде қарттарды ерекше құрметтейтін болыпты. Ел ішінде мынадай сөз қалыпты: «Қарты бар үйдің қазынасы бар».