Эрхий мерген ертегісі

Ерте-ерте заманда, адамдар енді ғана жер бетіне тарай бастаған кезде, аспанда бір емес, жеті күн болыпты. Олар таңнан кешке дейін, тіпті түнде де жерді аптап ыстықпен күйдіріп тұрыпты. Түн деген болмайды екен.

Өзендер мен көлдер кеуіп, жер жарылып, шөп қурап қалыпты. Малдар шөлдеп, құлап жатыпты. Адамдар күндіз үңгірлерге тығылып, ыстықтан әрең аман қалып жүріпті. Балалар салқын судың не екенін ұмыта бастапты.

Сол заманда Эрхий деген мерген садақшы өмір сүріпті. Ол жүз адымнан ұшып бара жатқан шыбынның қанатын тесетін, ал жебесі ешқашан мүлт кетпейтін екен. Оның садағы алып қайыңнан жасалып, тартпасы бұғының сіңірінен есілген екен.

Бір күні ауыл ақсақалдары Эрхийге келіпті. «Мерген ұлым, бізді құтқар! Сен бір күнді жебемен түсіре алсаң, басқаларын да түсіре аласың. Бізге бір ғана күн қалсын, өмір жалғассын», — деп өтініпті.

Эрхий тау басына шығып, жеті күнге қарапты. Ол садағын көтеріп, ант беріпті: «Мен жеті күнді жеті жебемен атып түсіремін. Егер біреуін мүлт жіберсем, бас бармағымды кесіп тастаймын. Енді адам болмаймын — су ішпейтін, шөп жейтін, қараңғы інде тұратын аңға айналамын!»

Ол бірінші жебені тартып жіберіпті — бір күн сөніп, аспаннан құлапты. Екінші, үшінші, төртінші... Әр жебе бір күнді түсіріп отырыпты. Жерге салқын жел есіп, адамдар қуанып, айқай салыпты. Алты күн түсіпті, аспанда тек біреуі қалыпты.

Эрхий жетінші жебені тартқан сәтте, күннің алдынан бір қарлығаш ұшып өтіпті. Жебе қарлығаштың құйрығын қақ айырып, бағытынан ауытқып, күнге тимей, алысқа ұшып кетіпті.

Соңғы күн қатты қорқып, таудың артына тығылып қалыпты. Жер бетіне бірінші рет қараңғылық түсіп, аспанда жұлдыздар жарқырапты. Адамдар таң қалып, тынығып, бірінші рет түнгі тыныштықта ұйықтапты. Таңертең күн тау артынан абайлап қайта шығыпты. Содан бері жер бетінде күн мен түн ауысып тұрады екен.

Эрхий мерген ашуланып, қарлығашты қуып шығыпты. Бірақ қарлығаш жылдам ұшып, одан құтылыпты. Сол күннен бері қарлығаштың құйрығы екі айырылып тұрады. Ал ол адамдарға жақын, үйдің шатырының астына ұя салады — себебі мергенге көрінбеуге тырысады дейді.

Эрхий антын бұзбапты. Ол өзінің бас бармағын кесіп, суыр болып, жер астына кіріп кетіпті. Сондықтан, дейді моңғолдар, суырдың алдыңғы аяғында төрт қана саусақ бар, ал ол су ішпей, шөптің шығымен ғана тіршілік етеді.

Кешкісін, күн батарда суыр інінен шығып, тау басындағы тасқа отырып, батып бара жатқан күнге ұзақ қарап отырады. Мүмкін ол бұрынғы мергендігін, жетінші жебесін есіне алатын шығар.

Моңғол аңшылары суырдың етінің бір бөлігін «адамның еті» деп жемейді екен — себебі ол бір кезде батыр мерген болған. Ал балаларға бұл ертегіні айтқанда, берген уәдеңді әрқашан орындау керек деп үйретеді.