Айлакер Баласэнгэ ертегісі

Моңғол даласында Баласэнгэ деген көңілді жігіт өмір сүріпті. Оның киіз үйі кішкентай, малы аз екен, бірақ ақылы мен айласы шексіз болыпты. Ол кедейлерге көмектесуді, ал сараң байларды күлкіге қалдыруды жақсы көреді екен.

Сол өлкеде Дамба деген сараң бай тұрыпты. Оның мыңдаған қойы, жүздеген жылқысы болса да, ол кедейлерге бір тостаған айран да бермейтін. Қыс түсіп, көршілер аштыққа ұшыраса да, Дамба өз қоймасының есігін ашпапты. Баласэнгэ: «Бұл байға бір сабақ беру керек», — деп ойлапты.

Бір күні таңертең Баласэнгэ Дамбаның ауылына апаратын жолдың жиегінде от жағып, қара шәугімге шай қайнатып отырыпты. Ол алыстан Дамбаның аттылы келе жатқанын көріп, асығыс шәугімді оттан алып, жанындағы шөптің үстіне қойыпты. Сосын отты құммен көміп тастапты.

Дамба жақындағанда шәугім әлі де бұрқылдап, қақпағы секіріп, буы бұрқырап тұр екен. Бай атын тоқтатып, таң қалыпты: «Баласэнгэ, мұның не? Отсыз қайнап тұрған шәугімді көрмеп едім».

Баласэнгэ шәугімді аялап сипап: «Әй, бай ағай, бұл — атамнан қалған сиқырлы шәугім. Оған от та, отын да керек емес. Жерге қойып, үш рет сипасаң болды, өзі қайнайды. Біздің кедей үйдің бар байлығы осы», — депті.

Дамбаның көзі жалт етіпті. «Отынға жыл сайын қаншама ақша кетеді! Мына шәугім болса, бір тиын да жұмсамас едім», — деп ойлапты ол. «Баласэнгэ, шәугіміңді маған сат. Он қой беремін», — депті бай.

«Жоқ, жоқ! Атамнан қалған мұраны сатпаймын», — деп басын шайқапты Баласэнгэ. «Жиырма қой беремін!» «Жоқ». «Елу!» «Сатпаймын». Ақыры Дамба: «Жүз қой беремін!» — деп айқайлапты. Баласэнгэ ұзақ күрсініп: «Жарайды, бай ағай. Тек оны жақсы күтіңіз. Ол ренжісе, қайнамай қалады», — депті.

Дамба қуанып, шәугімді құшақтап, ауылына шауып кетіпті. Ол жүз қойды Баласэнгэге айдатып жіберіпті. Ал Баласэнгэ сол күні-ақ қойларды ауылдағы кедей отбасыларға бөліп беріпті. Әр отбасына бірнеше қой тиіп, олар қыстан аман шығатын болыпты.

Үйіне келген Дамба қонақтарын жинап: «Қазір сиқырды көресіңдер!» — деп мақтаныпты. Ол шәугімге су құйып, жерге қойып, үш рет сипапты. Күтіпті, күтіпті — шәугім қайнамапты. Тағы сипапты, тағы күтіпті. Су салқын күйінде қалыпты. Қонақтар күліп, бір-бірлеп тарап кетіпті.

Ашуланған Дамба ертеңінде Баласэнгэні іздеп келіпті. «Сен мені алдадың! Шәугімің қайнамайды!» — деп айқайлапты ол. Баласэнгэ таң қалған кейіппен: «Қалай? Мен оны үш рет сипасаң, қайнайды дедім ғой. Сіз оған жылы сөз айттыңыз ба? Мүмкін, ол сіздің үйіңізге ренжіп қалған шығар».

«Неге ренжиді?» — деп сұрапты бай. «Бай ағай, бұл шәугім кедейдің үйінде өсті. Ол мейірімді үйде ғана қайнайды. Сараңның үйінде су да қайнамайды деген ғой», — депті Баласэнгэ.

Айналада тұрған кедейлер ду күліпті. Дамба не дерін білмей, қызарып, атын бұрып кетіпті. Бірақ сол қыста ол бірінші рет өз қоймасын ашып, көршілеріне ет пен ұн беріпті. Мүмкін, ол сабағын түсінген шығар. Ал Баласэнгэнің айласы туралы әңгімелер моңғол даласында әлі күнге дейін айтылып жүр.