Көгершіндер кеңесі ертегісі

Көгершіндер кеңесі ертегісі

Ілгергі кезде бірнеше көп кептер патшасымен бір жерді мекен қылып жатыпты. Күндердің бірінде араларынан бір топ кептерлер бір жаққа жолаушы барып келіпті. Мұндағы кептерлермен көрісіп, есендік сұрасып болғаннан кейін, барып келген жерлерінен хабар айтып, сөз арасында айтыпты:

— Бір керуен сарай бар екен. Сол сарайдағы керуендер көшіп, сарайын қалдырып, басқа жаққа кетіпті. Ол сарайы иесіз қалыпты. Қанша заманнан бері халық мекені болған сарайда астық та көп қалыпты, — депті.

Мұны естіген көп кептерлер сол сарайға көшуге ниет қылып, патшасына арыз қылыпты:

— Сіз біздің патшамыз, бізден бірнеше кептерлер жолаушы барып келген, — депті. — Сол жолаушылар жақсы бір хабар айтып келді. Бір керуен сарайы бар екен, сол сарайдың адамдары кетіп, сарайы бос қалыпты. Қанша мол егілген астықтары бар екен. Міне, көпшілік өтінеді сізден. Рұқсат болса, сол сарайға көшіп барып, сол сарайды мекен қылсақ.

Кептерлер патшадан керуен сарайына көшуге рұқсат сұрайды.

Сол кезде патшасы жауап қылады:

— Сіздер бұл әңгімені қойыңыздар. Осы үйренген жерімізде тұра берейік. Бұрынғы ризықты місе қылайық. «Бәлен жерде алтын бар деп барса, түк те жоқ» деген мақалдағыдай болмайық, — депті.

Көп кептерлер өтініпті:

— Сүйікті патшамыз! Барша көп бұқара халқыңыз атынан өтінеміз. Ол сарайдың адамдары кетіп қалыпты. Сарай бос қалған. Енді оны сіз бен біз, көп бұқара халқымыз мекен қылып тұруға тиістіміз. Үш-төрт күндік жол мехнатын мойнымызға алсақ, зор рахатқа жетеміз, — дейді.

Патшасы айтыпты:

— Көпшілік баруды мақұл көрсеңіздер де, менің көңіліме ұнамайды. Алайда барлығың баруға ниет қылыпсыңдар. Онда баралық, — деп, баршалары мақұлдасып, керуен сарайына қарата жол тартты.

Баршалары ұшып, бір-екі күн жүріп келе жатқанда, жолда бір саятшы тұзақ құрып, қанша дәндерді шашып қойыпты. Келе жатқан кептерлер дәнді көріп, алданып, нәпсі тұзағына үйіріліп, бастығы патшасы болып, тұзаққа ілініпті. Ол уақытта тұзақ құрушы саятшы тұзақ басында жоқ екен. Бір қарға көріп, саятшыға хабар беру үшін қарқылдап жөнелді. Қарғаның қарқылдаған даусынан саятшы: «Қарға қарқылдайды, тұзаққа бір нәрсе түскен шығар», — деп, тұзағына қарай жүгірді.

Кептерлер патшасымен бірге тұзаққа түсіп қалды.

Сол уақытта кептерлердің патшасы айтады:

— Әй, қараңдар, мен айтқан едім, көңіліме ұнамай тұр деп. Тыңдамадыңдар, енді нәпсі тұзағына іліндік. Қазір саятшы келіп, бәріміздің басымызды кесіп, етімізді тамақ қылып, жүнімізді жастық қылады, — деп.

Сол уақытта барша кептерлер жылап, жаннан үміт үзіп, қайғырысып тұрады. Патшасы айтады:

— Енді маған бір ой келіп тұр. Баршаларың бір қарап, дем қосып, бәрің бірден қанат қағып ұмтылыңдар. Осылай істесек, бәлкім, тұзақты үзіп алып кетерміз, — депті.

Бір-біріне күш қосып, қанаттарын қақты. Тұзақты жұлып, аспанға шықты, керуен сарайына қарай ұшып кете берді. Тұра қуған саятшы кептерлердің артынан жүгіріп, жете алмай қала берді.

Баяғы хабаршы қарға кептерлердің артынан қуа ұшып: «Бұл кептерлер қай жерге түсер екен, түскен жерін көріп, саятшыға хабар қылайын», — деп, артынан бірге ұшып жүре берді. Өздері шошып қалған бұл кептерлер еш жерге қонбастан, дамыл қылмайынша ұшып отырып, керуен сарайына келіп түсті. Қарға бірге ұшып келіп, сарайдың табалдырығына келіп қонып отырды.

Кептерлер сарайдың ішіне келіп қонды. Кептердің патшасы айтты:

— Әне бір көрінген үлкен ордалы інге қарата мені жеткізіңдер, — деді.

Сол кезде кептерлер патшасын ордаға жеткізді. Кептер патшасы айтты:

— Әй, тышқан бірадар, ініңнен шық! — деді.

Тышқан патшасы інінен шыға келді. Екі патша амандасып, есендесіп болған соң, кептердің патшасы:

— Әй, бірадар тышқан патшасы, мен қанша кептерлеріммен нәпсі тұзағына ілініп, шерменде болып қалдым. Енді сіз маған бір жәрдемшілік қылып, мені осы нәпсі тұзағынан босатсаңыз екен, — деп өтінеді.

Сол кезде тышқан патшасы әскерлеріне әмір қылып, тұзақты қырқып, патша мен кептерлерді азат қылды. Патша мен кептерлер тұзақтан босанып, тышқан патшасына:

Тышқан патшасы кептер патшасын тұзақтан босатады.

— Әй, бірадар тышқан патшасы, рахмет бізден жетпейді. Сіздің бізге қылған жақсылығыңыз дүние қазынасымен толсын. Енді жақсылыққа жақсылық деген, мен сізбен дос болуға, бір жақсылық қызмет қылармын деген үмітім бар, — деп.

Сонда тышқан патшасы жауап қайырды:

— Әй, бірадар кептер патшасы, мен сізге қылған жақсылықты міндет қылмаймын. Мен сізбен дос болмаймын. Өйткені жақсылыққа жамандық деген тағы бар, — деді.

Кептер патшасы айтыпты:

— Әй, тышқан бірадар, сіз қателесесіз. Сіз мені өлім пәлесінен құтқардыңыз, сол жақсылыққа мен қалайша жамандық қыламын? — деп.

Сонда тышқан патшасы айтады:

— Әй, кептер патшасы, сіз ілгеріде жақсылыққа жамандық қылғанды естімеген екенсіз, — деді.

Сонда кептер патшасы:

— Қалайша жақсылыққа жамандық бар екен? Айтыңыз, естиін, — дейді.

— Олай болса, мен сізге бастан-аяқ баян қылайын, сіз құлақ салып тыңдап тұрыңыз, — деді.

— Мақұл, сүйікті патша, баян етіңіз, — деді кептер патшасы.

Сонда тышқан патшасы айтты.

Ілгері уақытта бір топ саудагер жолға шығыпты. Бұлардың ішінде аты арық, өзі ғаріп бір мүсәпір бар екен. Бір орманды жерге келгенде, баяғы мүсәпірдің арық аты болдырып, жүрмей қояды. Сонда қасындағы жолдас болған саудагерлер:

— Сіз енді ақырын-ақырын атыңызды бағып, біздің артымыздан келерсіз. Біз сізге қарай алмаймыз, — деп, тастап кете берді.

Мүсәпір бейшара жолдастары кеткен соң, көңілі бір түрлі болып, еңіреп:

— Егер де менің шамам болса, жолдастарымнан қалар ма едім, — деп, жапан түзде зарығып отырса, әлгі бұл отырған тоғайы өртеніп келе жатыр екен.

Бір кезде қатты шуылдаған дауыс шығады. «Бұл шуылдаған дауыс не нәрсе?» — деп қараса, бір үлкен жылан өрттен қашып, бір ағаштың басына шығыпты. Ол ағаш түбінен жанып, басына қарай лаулап жанып келеді. Жылан оттан қорқып, ұшып кететін қанаты жоқ. «Енді өлемін-ау», — деп шуылдаған екен. Сонда мүсәпір саудагер ойлады: «Е, бұл жылан өлімші болды», — деп, қоржынын ағашқа ұсынып, жыланды қоржынына салып алыпты.

Саудагер бейшара қоржынды от тимейтін бір тақыр жерге алып келіп:

— Әй, бейшара жылан, енді өрттен құтылдың. Сенің жаның да менің жанымдай. Сені құтқарғаным үшін бір жақсылыққа жетер ме екенмін. Енді қоржыннан шық, — дейді жыланға.

Сонда жылан қоржыннан шығып, саудагер бейшараның мойнына оралады. Мүсәпір жолаушы:

— Әй, мұның қалай? — деді.

Жылан айтты:

— Мен саған кәдемді қыламын, енді шағамын, — деп.

Мүсәпір саудагер:

— Не себепті шағасың? Мен сені өлімнен құтқарғаным үшін бе? — дейді.

Сонда жылан:

— Әрине, сен мені өлімнен құтқарғаның үшін шағамын. Өйткені жақсылыққа жамандық деген, — деді.

Саудагер айтады:

— Қой, жылан, жақсылыққа әрқашан жақсылық болады. Еш уақытта жақсылыққа жамандық болған емес, — деп.

Жылан:

— Еш уақытта жақсылыққа жақсылық келмей, әрқашанда жақсылыққа жамандық келуі анық. Бұған разы болмасаң, біреуге жүгінейік. Жақсылыққа жақсылық келеді десе, мен өз жайыма болайын. Ал жақсылыққа жамандық болады десе, сен разы бол, мен кәдемді қылайын, — дейді.

Мүсәпір саудагер разы болады. Жыланы мойнында, қоржыны қолында, аты бір жерде қалды. Жүгінгелі бір махлұқ іздеп, қатты қайғырып, жан-жақтан еш махлұқ жолықпапты. Қатты шаршап, маңдайынан тер ағып, бір өрік ағашына сүйеніп, жылап:

— Менің атым арық, жолдастарымнан қалдым, — деп зарланыпты.

Сонда кенеттен ғайыптан өрік ағашы тілге келіп:

— Сендердің бұл ісіңе жақсылыққа жақсылық келмейді, жақсылыққа жамандық болады, — дейді.

Мүсәпір саудагер:

— Сіз дұрыс айтпадыңыз. Не себепті жақсылыққа жамандық келеді екен?

— Мен өзім өрік ағашымын. Менен жылда қанша жеміс болушы еді. Мені бағушы бағбан жемісімді алып, бұтақтарымның көлеңкесінде қатын-балаларымен жылдар бойы рахат көруші еді. Екі жыл болды, мен қартайып, қурап, жеміс бере алмадым. Кеше мені бағушы бағбан келіп: «Мұнан енді пайда келмейтін болды. Мұны енді кесіп, отын қылу керек екен», — деп кетті. Мен ойладым: «Жақсылыққа жамандық деген осы екен», — деп. Мен бұған қанша жылдан бері жеміс беріп, жақсылық қылып едім, бұл мені енді отқа жақпақшы болды. Өз ажалым жеткенде жығылып өлсем болмас па еді? Бұл мені азат қылса болмас па еді? Бұл жақсылыққа жамандық емес пе? — дейді.

Сонда мүсәпір разы болмай: «Және біреуге жүгінемін», — деп, мойнындағы жыланмен тағы жүре берді. Мүсәпір саудагер келе жатса, бір үлкен семіз өгіз оттап жүріпті. Енді екеуі ол өгізге келіп, арызын айтып, бастан-аяқ істерін баян қылады.

Өгіз бұлардың арызын тыңдап:

— Жақсылыққа жамандық бар. Сіздер тыңдап тұрыңыздар, мен өз басыма келген жамандықты айтайын, — дейді.

— Айтыңыз, — деп өтінді.

Сонда өгіз:

— Мен анамнан бұзау болып тудым. Туған күннен бастап мені еркіме қоймай, мойнымнан байлап қойып, анамның сүтін сауатын болды. Байлауда жүріп, анамның сүтін еркімше еме алмадым. Тана шыққан кезімде мұрнымды тесті. Өкіртіп, бұрдағымды кесіп алды. Сонан соң үйретіп, баласына мінгізіп, бір тыным қылмастан жұмысқа салды. Құнан өгіз шыққан соң қос айдады. Жазда қойшысына мінгізіп жайлады. Отын арту, су тасу — бәрі менде болып, бір тыныштық бермеді. Бидай, тары менсіз шықпады. Істің бәрі менімен ғана бітетін болды. Қысқасы, сол бейнетпен жүріп қартайдым. Бір жыл болды, тым болмаса жақсы жем-шөп беріп ескермеді, тек қуа берді. Ойлаған едім: мен туғаннан бері жақсы қызмет істеп келемін, мені қартайған соң аяп, босатар деп. Кеше менің ием бір қасапшыны ертіп келіп: «Қарашы, осы өгізім қандай семірген, неше пұт май береді?» — деп сұрайды. Енді байқасам, мені сойғалы семірткен екен. Бұл жақсылыққа жамандық емес пе? Менің сонша қызметімді көріп, енді мені қартайғанда азат қылса болмас па еді? Мен өз ажалымнан өлсем болмас па еді? — дейді.

Жылан айтты:

— Енді болдың ба? — деді.

Сонда мүсәпір саудагер тұрып:

— Жоқ, тағы біреуге жүгінемін. Ол да жақсылыққа жамандық келеді десе, сонан кейін разылық берейін, — деп, жыланмен тағы да жүре берді.

Келе жатса, саудагерге бір түлкі кездеседі.

— Әй, түлкі, біздің сізге айтатын бір арызымыз бар, — дейді.

Сонда түлкі адамзатты көріп, қорыққаннан қашып, бір қырға шықты да, жауап берді:

— Арызың болса, сол жерде тұрып айта бер.

— Әй, түлкі, біздің арызымыздың мәнісі мынау: жақсылыққа жақсылық бар ма? — деді.

Сонда түлкі:

— Не туралы? — деп сұрады.

Саудагер бастан-аяқ болған жайды баян етті. Түлкі:

— Менен бұрын ешкімге жүгініп пе едіңдер? — деді.

Саудагер:

— Сізден бұрын екі махлұққа жүгіндік. Олар: «Жақсылыққа жақсылық жоқ, жақсылыққа жамандық келеді», — деді.

Сонда түлкі ойға түсіп, айла-амалын ойлап тұрды да:

— Бұл жылан сол өзі түскен қоржынға сия ма екен? — деп сұрайды.

— Сиямын, — дейді жылан.

— Олай болса, мен бір билік айтайын. Сен қоржынға түсші, — дейді.

Жылан мақұл деп, саудагердің мойнынан түсіп, қоржынның ішіне кіріп, басын шығарып тұрды.

— Сиямын дегенің қайда? Басың көрініп тұр ғой.

— Басым да сияды, — деп жылан басын қайырып, қоржынның түбіне алып кетті.

Сонда түлкі айтты:

— Әй, сорлы саудагер, неге жетесіз қарап тұрсың? Қоржынның аузын мықтап ұстап алып, алдыңдағы тасқа ұрып, бәледен құтылмайсың ба? — деп.

Саудагер бейшара түлкінің айтуы бойынша қоржынның аузын ұстап, жыланды тасқа ұрып өлтіреді. Сөйтіп, саудагер түлкінің айласымен өлімнен құтылады.

— Егер де әділеттілік қылса, жақсылыққа жамандық келуі анық еді, — деп, тышқан патша сөзін бітірді.

Сонда кептер патшасы:

— Рас, тақсыр, мұныңыз шын екен. Бұл сарайдың иесі керуеншілер не себепті сарайын қалдырып кеткен, мұның мәнісін білесіз бе? — деді.

Тышқан патшасы білетіндігін айтты:

— Керуеншілердің сарайын қалдырып кетуінің себебі бар. Осы сарайда бір жақсы керуенбасы адам бар еді. Бұлар тамақ жеген кезде біздер аңдып жүріп, тамақтарына түсіп, тамақ жегізбей, мазаларын алушы едік. «Тамағымыз арам болды», — деп, ішіп-жеп отырғанын тастап, кей уақыттарда аш қалушы еді. Бір күні басқа жақтан бір адам қонаққа келді. Қонаққа ас әзірлеп жүрген керуенбасы: «Тамаққа тышқан түсіп кетпесін», — деп, екі қолын шапалақтап, бірін-біріне ұрды.

«Әй, керуенбасы, біздің жорамыз бойынша қолды бір-біріне ұрған жаман. Қолыңызды неге шапалақтайсыз?» — деп сұрапты қонағы.

«Жаран, айтайын, мейманым, саған мұның жайын айтайын. Осында ордалы тышқан бар, солар қаптап келіп, асқа түсіп кетеді. Сіз ас ішкенше тышқан келмесін деп, қолымды ұрған себебім сол», — дейді.

Сонда қонақ айтты: «Ордалы тышқан болса, олардың қазынасы болса керек. Жеткенінше кетпен тауып, жігіт жинап, ордасын қазып, қазынасын алдырыңдар», — деп.

Сонымен керуенбасы мейманның айтуы бойынша жігіт жинап, кетпен тауып алып, біздің ордамызды бұзып, қазынамызды алды. Біз бұларға ерегісіп, күндіз-түні дамыл бермей, біресе тамағына түсіп... Сонан соң мазасы кетіп, ызасы шығып, жеңе алмасына көзі жетіп, керуеншілердің сарайды тастап кеткені сол еді, — дейді.

Кептер патшасы мен тышқан патшасы әңгімелерін аяқтап, өздерінің тіршілігін жасап кете берді.

Баяғы кептерлерге еріп келген қарға бастан-аяқ кептер мен тышқанның сөйлескенін, тышқандардың кептерлерді тұзақтан құтқарғанын көріп отырған еді. Қарға сөйлейді: «Бұл тышқандармен дос болайын. Бір тұзаққа ілініп қалсам, тышқандар құтқарар», — деп, інінің аузына келіп:

— Әй, тышқан, шық! — деді.

Қарғаның даусымен тышқан інінен шығып:

— Неге шақырдың? — деп сұрайды.

Қарға:

— Әлде қалай тұзаққа ілініп қалсам, сен құтқарушы екенсің. Кел, дос болайық, — деді.

Тышқан:

— Әй, қарға, сенің жүзіңді тәңірім аулақ қылсын. Он сегіз мың әлемде сенен қара махлұқ жаралған жоқ. Сенің ішің сыртыңнан да қара. Сенімен тәңірім дос қылғызбасын.

— Жоқ, жараным, мен сізге қаралық қылмаспын. Әрқашан сіздің жәрдеміңіз бізге тиюі керек.

— Әй, қарға! Көп сөйлеме, тәңірім сенің жүзіңді аулақ қылсын, — деп, тышқан інісіне кіріп кетеді.

Сол сарайда қарға бір жыл тұрып қалады. Ертелі-кеш тышқандар қарғаны көре берген соң, бір-біріне үйір бола бастапты.

Бір күні сөз арасында тышқан патшасы қарғаға былай деген екен:

— Әй, қарға, менің бір мұратым бар. Сол мұратыма сен жәрдем қылсаң, мен сенімен дос боламын, — дейді.

— Айтыңыз, тақсыр, қолдан келсе, жан-тәніммен қызметіңіздемін, — дейді қарға.

— Әй, қарға, менің бір досым бар еді. Бір-бірімізді бір сағат көре алмасақ, отыра алмаушы едік. Сол досымды көрмегелі міне төртінші жыл болды. Қайғы-қасіретте қалдық. Сол дариядан өте алмай қалдық. Енді не етемін? Сол досыма мені жеткізсең, мен сенімен дос болар едім.

— Мақұл, бұл міндетті жан-тәніммен мойныма аламын, — деді қарға.

Сонан кейін тышқанды қанатына мінгізіп алып, қарға дариядан өте ұшып кете берді. Бірнеше күн ұшып, қанаты талған қарға бір құрғақ аралға келіп, дем алып қонды. Қарға дем алып отырғанда, тышқан патшасы қараса, аралдың арғы жағасында, бір кішкене судың жағасында досы бақа тұр екен. Сол жерде екі дос көрісіп, жыласып, құшақтасып, қайта есендесіп, амандық-саулықтарын білісіп, «Бір-бірімізді көретін күн бар екен», — деп әңгімелесіп болған соң, бақа тышқан досынан бұл жерге қалай келгенін сұрайды.

— Бір қарғамен дос болып, соның қанатына мінгесіп алып жеттім, — дейді тышқан.

— Әй, достым, сіз қалайша қарғамен дос болдыңыз? Он сегіз мың әлемде қарғадан қара жаратылған махлұқ жоқ. Қарғаның сыртынан да іші қара.

— Рас айтасыз. Солай болса да, сізді сағынғандықтан амалсыз дос болдым. Сол қарғаның себебімен екеуіміз бірімізді біріміз көріп отырмыз.

— Сіз бекер еткенсіз. Бұл қарға опаға жапа қылушылардан емес пе? Дос болғаннан кейін дос үшін жан қию да керек. Бұл қарға жан қимақ түгілі... Сіз ілгеріде бірі үшін бірі жан қиған бір төрт досты естімеп пе едіңіз?

— Айтыңыз, естиін, — деді тышқан патшасы.

— Ілгері заманда бір төрт дос болыпты. Олардың бірі тышқан, бірі бақа, бірі киік, бірі үйрек екен. Бір күні ханның баласы нөкерлерімен аңға шығыпты. Көздеріне еш нәрсе ілінбепті. Сол уақытта алдынан бір бақа кете барыпты. Ханның баласы: «Жол болар, жақсы ырым болсын, ұстап алып қоржынға салыңдар», — депті. Жолдастары бақаны ұстап алып, қоржынға салыпты. Мұны көрген үйрек киікке: «Жайсыз жағдай болды. Жан қияр досымыз бақаны байдың баласы ұстап алып кетті», — деп, үшеуі өзара кеңес құрып ақылдасыпты.

Сонда тышқан былай депті: «Киік, сен ақсақ бол да, ханның баласының алдынан ақсап өте бер. Мұны: „Ақсақ киік кетіп бара жатыр“, — деп, қоржындарын тастап қуа қалса, үйрек мені қоржынға жеткізіп салсын, мен қоржынды тесіп, бақаны шығарамын. Сонан соң үйрек саған хабар қылсын, сен өз жаныңды құтқарарсың, қашып кетерсің», — депті.

Баршалары бұл айланы мақұл көріп, киік ақсақ болып, ханзаданың алдынан өте беріпті. «Міне, ақсақ киік кетіп бара жатыр, қуып, соғып алалық», — деп, кісілері қоржынды тастап, киікті қуып кетіпті. Сол кезде үйрек тышқанды қоржынға жеткізіпті. Тышқан қоржынды қырқып, бақаны құтқарады. Бақа құтылғаннан кейін үйрек барып, киікке хабар береді. Киік бақаның құтылғанын естіп, өзінің әуелгі қалпынша қашып құтылып кете барыпты. Сондай айламен жандарын аямай, бақаны құтқарған екен.

Дос болған соң, осылардай дос болу керек. Бұл қарға досқа жан қимақ тұрмақ, қарны ашса, өзіңе қас болады. Мұнда опа бар ма? — деп, бақа сөзін аяқтапты.

Сол уақытта қарғаның қарны ашып отырған кез екен. «Бір жейтін нәрсе табылар ма екен», — деп жан-жағына қараса, еш нәрсе жоқ. Қасындағы досына көзі түсіп кетіп, уағдасын бұзып, тышқан патшасын бас салып жеп қойыпты. Бақа қашып, суға сүңгіп құтылыпты.

Қарға тышқан патшасына шабуыл жасайды, бақа қашып кетеді.

Тамаша! Ертегі аяқталды!

Сен ертегіні соңына дейін оқыдың. Жарайсың!

Ертегі ұнады ма?
Ертегімен бөлісіңіз
Келесі ертегінің бас кейіпкері — сен бол!

Сенің атыңмен, сенің суретіңмен 5 ертегі. Ата-анаңа көрсет!

Ата-аналарға: бала туралы ертегі 390 ₸ — Премиумның сынақ аптасы →
👨‍👩‍👧 Ата-аналар үшін
💬 Пікірлер

Пікірлер

Пікір қалдыру (0 пікір бар)

Әзірге пікір ешкім қалдырмаған!

Пікір қалдыру

Ертегілеріңізді сақтаңыз

Telegram арқылы кіру

Ботта осы кодты басыңыз:

··

Күтіп тұрмыз…

Құпиясөз де, почта да керек емес. Аккаунт Telegram-ға байланады.