Ерте заманда бір патша болыпты. Патшаның үш баласы бар екен. Ең үлкенінің аты Асан, ортаншысының аты Үсен, ал ең кенже баласының аты Хасан екен. Хасан өте сұлу, ақылды, әрі батыр, ақкөңіл бала болып өседі.
Патша ұйықтап жатып түс көреді. Түсінде бір ғажайып құс көреді. Құс күлсе, аузынан буда-буда гүл түседі, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түседі. Міне, патша осы құсқа ынтық болады. Дереу орнынан тұрысымен Асан мен Үсенді шақырып алып айтады:
— Мен түсімде бір тамаша, өмірімде көрмеген құсты көрдім. Өзі өте сұлу. Күлсе, аузынан буда-буда гүл түседі, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түседі. Осы құсты қайдан да болса маған тауып әкеп беріңдер. Егер де тауып әкеп бермесеңдер, бастарыңды аламын, — дейді.
Асан мен Үсен әкесінен қорыққанынан:
— Қайдан болса да тауып әкеп береміз, — деп уәде беріп, жол жүріп кетеді.
Бұл уақиғаны Хасан білмейді. Хасан әкесінің Асан мен Үсенді күлсе, аузынан буда-буда гүл түсетін, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түсетін құсқа жұмсағанын қырық күннен кейін барып біледі. Асан мен Үсенді осындай алыс жолға жұмсап, өзінің үйде қалғанына қапа болып, әкесіне жылап келеді.
— Әке, — дейді Хасан, — Асан мен Үсенді жұмсағанда, мені неге жұмсамадың? Әлде мені ол екеуінен жек көресіз бе? Я болмаса маған сенбедіңіз бе?
Патша айтады:
— Жоқ, балам, олай емес. Мен Асан мен Үсенді өте қатерлі, қиын жолға жұмсадым. Ал сені ол қиын сапарға жұмсауға қимадым.
Әкесіне жалынып, сол құсты іздеуге ризалығын алып, ел-жұртымен қош айтысып, екі ағасының артынан кетеді.

Қырық күн бұрын кеткен ағаларын Хасан қуып жетеді. Ағайынды үшеуі бір үлкен жолға түсіп жүре береді. Бір күні бұлардың жүріп келе жатқан жолы үшке айырылады. Бір жол оңға, бір жол солға, бір жол тура кетеді екен. «Бірінші жолға барса — келер. Екінші жолға барса — мүмкін келер, мүмкін келмес. Үшінші жолға барса — келмес», — деп жазылған.
Асан барса келер жолына түседі. Үсен барса мүмкін келер жолына түседі. Ал Хасан барса келмес жолына түсіп жүре береді.
Бірнеше ай, бірнеше күн жүргеннен кейін Хасанның алдынан үлкен қала көрінеді. Қаланың айналасында көп киік жүр екен. Киіктің біреуін атып алайын деп, беліне асынған садағын ала бергенде, киіктердің бәрі маңырап, Хасанды қоршап алып, мұңды дауыспен шулап кетеді. Хасан киіктерді атпайды. «Бұл жануарларға не болған?» — деп ойланып, ешнәрсе түсінбестен қаланың ішіне кіреді.
Бір үлкен сарайдың ішіне кіріп:
— Кім бар? — деп дауыстайды, ешкім жауап бермейді. Жан-жағына қарайды. Бір алтын табақ толы қуырылған етті көреді. Әбден ашыққан Хасан етті жемекші болып, табаққа қолын сала бергенде:
— Әй, адамзат! Тарт қолыңды! — деп, үсті-басы алба-жұлба, тісі ақсиған, түрінен адам қорқатын бір кемпір келіп, бір нәрселерді айтып, аузын күбірлетті де, жерді теуіп қалды.
Осы кезде Хасан киікке айналды. Әлгі кемпір Хасанды мойнынан жетектеп, жаңағы маңырап Хасанның алдынан шыққан киіктерге апарып қосты.
Хасан адамдық түрінен айырылғанымен, ақылынан адаспады. Көп киіктен бөлініп, жаңағы өзі келген жолына түсіп, келген жағына қарай жүре берді. Бірнеше күннен кейін алдынан жаңадан соғылған үлкен сәулетті бір сарай көрінеді. Киік болған Хасан сол сәулетті сарайдың ішіне кіреді. Алдынан бір сұлу қыз шығып, киікке қарап:
— Сен киік емессің ғой, адамзатсың ғой. Егер мен сені адам қалпына келтірсем, сен мені аласың ба? — деп сұрап еді, киік Хасан тіл қатпады.
Қыз айтты:
— Сені киікке айналдырып жіберген менің залым анам ғой, сенің тіліңді де сөйлетпей қойыпты ғой, — деді де, киік Хасанның бетіне бір уыс топырақ шашып жіберіп еді, Хасан бұрынғысынан да сұлу жігіт болып шықты.
Хасан адам қалпына келген соң, қызбен сыпайы амандасып, қызға үлкен алғыс айтты және де басынан өткізген тарихын баян етті. Қыз да басынан өткен-кеткенін Хасанға айтып берді. Қыз айтты:
— Мен сол сені киікке айналдырған жалмауыз кемпірдің жалғыз қызы едім. Шешемнің адамға жасаған дұшпандығына төзе алмай, еншімді алып, бөлініп шығып едім. Мен өмірімде адам баласын көрмей, жалғыз өтермін деп қапалықта отыр едім. Құдай сені маған кездестірді. Мен сенің соңыңнан қалмаймын, — дейді.
Хасан айтты:
— Мен әкеме берген уәдемді орындамай, саған үйлене алмаймын, — депті. Қыз сұрады:
— Әкеңе қандай уәде берген едің?
Әкесінің түсінде бір тамаша құсты көргенін, күлсе, аузынан буда-буда гүл түсетінін, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түсетінін айтты. Сол құсты әкесінің көруге құмар болып, екі ағасын «тауып әкеліңдер» деп жұмсағанын, ағаларының артынан өзі өтініп, қандай қиындық болса да төзіп, қайдан да болса тауып әкеліп беремін деген уәдесін айтты.
Қыз Хасанның бұл сөзін естіп, жылай берді:
— Сен бұл құсты іздейтін болсаң, маған жоқсың, — дейді. — Бұл құс менің құсым еді. Адамша сөйлей алатын еді. Менің бұл құсымды перілер патшасының Гүлшақмал деген қызы әскерімен келіп, тартып алып кеткен еді. Оны перінің елінен іздеп табарсың-ау. Бірақ құсты саған оңайлықпен алдыра қоймас, — дейді.
Хасан айтты:
— Мен қандай қиындық болса да төзуге тиіспін. Қайдан да болса, құсты әкеме тауып апарып беруім керек. Менің борышым. Ал құсты аман-есен тауып алып қайтсам, алдымен саған келемін. Сенен басқа ешкімге үйленбеймін, — депті.
Қыз Хасанның беттеген жағынан қайтпайтынын білген соң, Хасанға рұқсат беріп, жөн сілтеді:
— Батысқа қарай тоқсан күн жүресің. Одан кейін алдыңнан аспанмен таласқан биік таудың арғы түбінде үлкен жалғыз түп бәйтерек бар. Сол бәйтеректің басында Самұрық құстың ұясы бар. Сені мүмкін сол Самұрық перінің еліне жеткізер, — депті.
Содан кейін қыз айтты:
— Менің залым шешем тірі тұрғанда екеумізді бірге өмір сүргізіп қоймайды, бір зиянын тигізеді. Менің шешемнің ажалы мынадан болады, — деп, бір садақтың оғын берді. — Қалай қарап атсаң да, менің шешемнің маңдайына тиеді, — депті.
Хасан садақтың оғын алып, көп кідірместен атып жіберді. Атылған оқ жалмауыз кемпірдің маңдайына тиіп, ол сол заматта өлді.
Бұдан кейін Хасан қызбен қош айтысып, тоқсан күн жүріп, аспанмен таласқан үлкен тауға кездесті. Таудың арғы жағына тоқсан күнде зорға асып түсті. Үлкен жалғыз түп бәйтерекке келіп, саясында дем алып отырады.
— Әй, адамзат! Бізді өлімнен құтқар, құтқар! — деп шырылдаған Самұрық құстың балапандарының даусын естіді. Хасан «Бұл мүсәпірлерге не болды?» деп қараса, бір үлкен айдаһар жылан балапандарды жұтуға әзірленіп, бәйтеректің басына қарай жылжып, өрмелеп бара жатыр екен. Хасан көп ойланбай, бірден қынабындағы қылышын суырып алып, айдаһарды бірнеше жерден шауып өлтіреді.
Самұрық құстың балапандары өлімнен аман-есен құтылғанын біліп, Хасанға көп рахмет айтты. Ашығып отырған балапандар айдаһардың етін жеп, тойып алды. Дәл осы кезде қатты жел тұрып, нөсер жаңбыр жауды. Хасан балапандардан:

— Бұл не қылған жел, не деген сұрапыл жаңбыр? — деп сұрайды. Балапандар:
— Бұл жел емес, біздің анамыздың қанатының лебі. Ал жаңбыр дегеніңіз — біздің анамыздың көз жасы. Біздің анамыз жылда осы бәйтеректің басына жұмыртқа салып, балапан басып шығарады екен. Анамыз балапандарына тамақ іздеп кеткенде, жаңағы сіз өлтірген айдаһар інінен шығып, біздің анамыздың балапандарын жеп қояды екен. Сосын біздің анамыз келгенше, ініне тығылып алады екен. Қазір біздің анамыз аң аулап қайтып келе жатыр. «Бізді тірі көремін бе, әлде айдаһар жеп қойды ма?» деп жылап келе жатыр. Мынау жаңбыр емес, біздің анамыздың көз жасы, — депті. — Сондықтан сіз біздің қанатымыздың астына жасырынып отырыңыз.
Хасан балапандардың қанатының астына жасырынды. Бір мезгілден кейін Самұрық құс келіп, бәйтеректің басына қонды. Самұрық құстың салмағынан бәйтерек иіліп, жерге тиеді. Балапандарының тамағына көп бұғы, киік, тағы басқа аңдарды алып келіп, үйіп тастады. Балапандарының тірісін көріп, көз жасы тыйылып, қуанып кетті. Дәл осы кезде жадырап күн де шығып, қатты жел де тыйылды.
Бір кезде Самұрық құс тамсанып, жан-жағына қарай берді:
— Адамзаттың иісі шығады, сендер көрген жоқсыңдар ма? — депті.
Балапандар айтты:
— Егер сіз бір қасық қанын кешірсеңіз, біз адамзатты көрсетелік, — депті. Самұрық «мақұл» дегендей бас изеді. Балапандар қанатының астындағы Хасанды көрсетіп еді, Самұрық Хасанға тап берді. Балапандар шыр-шыр етіп, анасының тамағынан ұстай алды. Самұрық Хасанды жұтпайды. Сонан кейін Самұрық балапандарынан:
— Бұл адамзат сендерге қандай жақсылық істеді? — деп сұрады. Балапандар:
— Бұл адамзат айдаһарды өлтіріп, бізді ажалдан құтқарды, — депті.
Самұрық Хасанға зор алғыс айтып, не жұмыспен келгенін сұрады және де:
— Қандай жәрдем керек? — депті. Хасан басынан кешкен уақиғаны тегіс жасырмай айтып берді және перілердің жеріне жеткізуді өтінді. Самұрық:
— Мақұл, — деп, жол қамына кірісті.
Балапандарына өзі қайтып келгенше жетерлік ауқат жинап беріп, жолда жейтін азығын алып, үстіне Хасанды мінгізіп, перінің жеріне қарай ұшады. Самұрық құс бір жеті ұшады, мұхиттан өтеді, шөлден өтеді. От дариясынан өтуге жақындағанда, жемі таусылып, басы айналып, көзі қарауытқан Самұрық састы:
— Әй, адамзат! Баратын жерімізге жете алмаймыз-ау. Менің әлім құрыды, құлауға айналдым, — дейді.
Хасан дереу екі санының етінен екі жапырақ ет кесіп, Самұрықтың аузына тосты. Самұрық Хасанның берген етін жеп, күшін жинайды. Содан кейін Самұрық Хасаннан сұрайды:
— Бұл қайдан шыққан ет еді? Сондай дәмді әрі күш беретін ет екен, — депті. Хасан айтты:
— Мен сізге санымның етін кесіп бердім.
Самұрық Хасанның екі санындағы жарасын дереу қанатымен сипап еді, жара жазылып кетті. Самұрық айтты:
— Перілер бір ұйықтаса, қырық күн ұйықтайды. Перілердің ұйықтағанына қазір үш күн болыпты. Мен сені осы жерде үш күн күтемін. Үш күнде қайтып келмесең, мен саған қарамай ұшып кете берем, — депті. Хасан үш күнде қайтып келуге уәде беріп, қалаға қарай кетеді.
Қала өте сұлу екен, үйлері алтыннан соғылған. Бұрын мұндай сұлу қала көрмеген Хасан қаланы тамашалап, құсты да, Самұрықты да ұмытып кетеді. Хасан бір кезде қаланы аралап жүріп, бір үлкен тамаша соғылған сарайға кіреді. Сарайдың ішінде қырық қыз ұйықтап жатыр. Арғы жағында, оңаша бір бөлмеде, алтын кереуеттің үстінде тағы бір қыз ұйықтап жатыр. Одан әрі тағы бір бөлмеге кірсе, жаюлы дастарқан, неше түрлі тамақ. Тамақтан алып жейін деп еді, бір нәрсе саңқ ете қалды:
— Әй, адамзат! Біреудің тамағын неге рұқсатсыз жейсің? — деп күле бергенде, аузынан буда-буда гүл түсті. Хасан қараса, өзінің іздеп жүрген құсы екен. Алтын қапаста отыр. Хасан қуанып кетті. Құсты алып Самұрыққа тез қайтпақшы болып, құсқа ұмтылғанда, құс шыр ете түсті:

— Сен мені алып кете алмайсың, — депті. — Егер де мен ащы даусыммен сайрасам, осы қаладағы ұйықтап жатқан перілердің бәрі оянады. Ал сенің бір мүшең бұл жерде мың тілім болады. Мені ескертпеді деме, ендігісін өзің біл, — депті.
Хасан құсқа жалынып жылай берді. Жолда көрген уақиғаларын және де құстың бұрынғы иесімен қосылмақшы болып уәделескенін айтты. Құс Хасанның көңілін қимай:
— Мақұл, мені алып кете ғой. Бірақ та жолда көрген оқиғаларыңды айтып, хат жазып, ана бөлек бөлмеде ұйықтап жатқан қыздың қалтасына сал, — деді.
Хасан құстың айтқанын орындады. Содан кейін құсты алып, Самұрыққа келді. Енді болмаса Самұрық ұшып кетейін деп тұр екен. Хасан құспен Самұрықтың арқасына мініп, көп қиындық көрмей, Самұрықтың балапандарына аман-есен жетті. Ар жағына жету үшін Самұрық қанатының бір қауырсынына мініп, уәделескен қызына келді. Қыз қуанып, Хасанды құсымен бар ынтасымен қарсы алды. Бірнеше күн дем алған соң, Хасан қызды, құсты алып, Самұрық берген қауырсынға мініп, еліне қарай жүріп кетті.
Бірнеше күн жүрген соң, алдынан жаяу келе жатқан бір адамға жолықты. Қараса, өзінің ортаншы ағасы Үсен екен. Жолда жол азығы таусылып, бір байдың малын бағып, күнін көрген. Содан кейін еліне жаяу қайтып келе жатыр екен. Өзі әбден аштықтан азған, киімдері жыртық-жыртық. Хасан Үсенді суға түсіріп, үстіне жаңа киімдер кигізді, тамаққа әбден тойғызды. Сөйтіп, өздерімен бірге қауырсынға мінгізіп келе жатса, Үсеннің халінен де жаман, азып-тозған, бейне торғайдай, мойны ырғайдай болған Асанға кездеседі. Хасан Асанды да Үсен сияқты тамаққа тойғызып, киіндіріп алып, қауырсынға мінгізіп алып жүреді.
Бір күні бұлар бір жерге келіп қонады. Осы кезде Асан мен Үсен екеуі ақылдасады:
— Біздің әкеміз бұрын да біз екеумізден Хасанды жақсы көруші еді. Енді Хасан елге барған соң, «құсты мен таптым, қызды да өзім таптым» дер. «Ал бұларды аштан өлейін деп келе жатқанда, өзім тамаққа тойдырып алдым», — деп. Әкеміз екеуміздің байға жалданып, мал баққанымызды естісе, «менің атыма дақ келтірдіңдер» деп, дарға асуы мүмкін, — дейді. — Қайткен күнде де Хасанның көзін жою керек. Содан кейін құсты өзіміз тауып алып келдік дейміз.
Екеуі осылай келісіп, Хасанға келеді:
— Бізге құдықтан су алып бер, — дейді. Хасан «мақұл» деп, беліне жіп байлап, терең шыңырау құдыққа түседі. Асан мен Үсен Хасан құдықтың дәл ортасына жетісімен жіпті пышақпен кесіп жіберді. Хасанды құдыққа тастағаннан кейін Асан мен Үсен «қызды мен аламын», «мен аламын» деп таласа қалады. Қыз екеуіне де тимей, айдалаға қаңғырып кетеді.
Асан мен Үсен құсты алып еліне келеді. Әкесіне құсты алып келгенін баяндайды. Патша Асан мен Үсеннен «Хасан қайда?» деп сұрайды. Асан мен Үсен:
— Хасан біздің айтқанымызға көнбей, теңіздің суына шомылып жатқанда, жайын жұтып кетті, — дейді. — Бірақ біз жайынды өлтірдік, Хасанның кегін алдық, — дейді. Патша Хасанның өлгенін естіп, қатты қайғырып, басын көтермей, күні-түні жатып қалады.
Дәл осы күні перілер ұйқысынан оянады. Пері патшасының қызы қапастағы құстың жоқ екенін біліп, қалаға жар салады. Қалтасындағы хатты көріп, құсты адамзаттың алып кеткенін біліп, пері патшасының қызы әскерімен құсты іздеуге аспанға шығады.
Хасанның әкесі бір күні, өзі орнынан тұрмастан, «құсты сайратыңдар» деп бұйрық береді. Құсты алтын қапасқа отырғызып сайратады. Құс қайғылы, мұңды үнмен, ащы дауыспен сайрайды. Дәл осы кезде аспанда ұшып, құсты іздеп кең аспанды кезіп жүрген перінің қызының әскерлері Хасанның елінің үстіне адам болып түсе береді. Аспаннан адам жауған соң, Хасанның елінің адамдары үрейленіп, қорқып, патшаға келіп тығылады. Пері патшасының қызы әскерімен құстың тұрған жеріне келіп, патшаны алдына шақырады. Патша жатқан орнынан тұрып, киімін киіп, белін буынып, пері патшасының қызының алдына келеді.
Пері қызы патшадан сұрайды:
— Әй, адамзаттың патшасы, мына құсты қай балаңыз алып келді? Соны маған көрсетіңіз, мен сіздің сол балаңызбен сөйлесемін, — дейді.
— Әй, пері қызы, осы құсыңды мен түсімде көріп, бір көруге құмар болғаным рас. «Алып келіңдер», — деп, үш баламды жұмсағаным да рас. Ал сол үш баламнан екеуі аман-есен қайтып келді. Ал ең кішісі, жақсы көретін балам, қайтпады. «Жолда балық жұтып кетті», — деп келді. Өтірік-расын әлі анықтағаным жоқ. Ал сол баламның қайғысынан мына құсты осы бірінші рет көріп тұрмын. Ендігісін анау тірі келген екі баладан сұраңыз, — деді де, үйіне кетті.
Пері қызына Асан мен Үсен:
— Қалай алып қайтатын несі бар? Жүрдік, бардық та, алып қайттық, — депті. Пері қыз айтты:
— Сендер шындықты айтпай отырсыңдар. Бәрібір мен қазір құсты сөйлетемін. Құс барлық шындықты айтып, сендердің сөздерің өтірік болса, бастарыңды аламын, — деді де, құсқа «сөйле» деп белгі берді.
Құс жолда болған оқиғаның бәрін айтты:
— Хасан ақкөңіл, қайырымды жігіт екен. Жылап қоймаған соң ергенім рас. Хасан мені алып, менің бұрынғы иемнің үйіне келді. Содан кейін бәріміз осы жаққа қарай келе жатқанымызда, жолда азып-тозып, ашығып келе жатқан Асан мен Үсенге кез болды. Хасан бұл екеуін тамаққа тойындырып, киім кигізіп еді. Бұлар Хасанға қастық ойлап, құдыққа тастап жіберді. Содан кейін менің бұрынғы иемді екеуі «мен аламын», «мен аламын» деп таласып еді, ол қыз екеуіне де тимей, айдалаға қаңғырып кетті. Олардың аштан өлетін уағы болған жоқ, әлі тірі болуы мүмкін, — депті.

Пері қызының бір әскері жер жүзін бір сағатта айналып шығатын жүйрік екен. Пері қызы сол жүйрікті жұмсады. Ал Асан мен Үсеннің басын кесіп алды. Пері қызының мұнысына патша қарсы болған жоқ. Асан мен Үсеннің басы алынып болған кезде, жүйрік пері Хасан мен қызды алып келді. Пері қызы Хасанның батырлығына, адамгершілігіне риза болып, құсты өз қолынан Хасанның әкесіне сыйлады.
Патша пері қызына алғыс айтып, қырық күн той, отыз күн ойын жасады. Пері қызы әскерімен қонақ болды. Сонымен адамзат пен перілер араласқан үлкен той болыпты.
Тамаша! Ертегі аяқталды!
Сен ертегіні соңына дейін оқыдың. Жарайсың!
Күн сайын сағат 20:30-да ұйқы алдында оқитын бір ертегі жібереміз. Күніне тек бір хабарлама.
iPhone-да: «Бөлісу» → «Басты экранға қосу» батырмасын басыңыз. Содан кейін сайтты басты экрандағы белгішеден ашып, хабарламаны осы жерден қосыңыз.
Дайын! Бүгін кешке ертегі күтіңіз 🌙
Қосылмады. Кейінірек қайталап көріңіз.
Сенің атыңмен, сенің суретіңмен 5 ертегі. Ата-анаңа көрсет!
Ата-аналарға: бала туралы ертегі 390 ₸ — Премиумның сынақ аптасы →Қазақ халқының ұлттық ертегілері 19 адам оқыды
iPhone және Android қосымшасы
Барлық ертегілер — телефоныңызда
Ертегілерді үйде де, жолда да оқып, тыңдаңыз. Тегін және жарнамасыз.
- Экран сөніп тұрса да, аудиоертегі тыңдала береді
- Оқуды тоқтаған жерден жалғастырасыз
- Жасы бойынша және аудиосы бар ертегілерді іздеу
- Түнгі фон және ыңғайлы мәтін өлшемі
Оқуды жалғастыру үшін кіріңіз
Бүгінгі тегін ертегілер таусылды. Ертең тағы 3 ертегі оқи аласыз. Жалғастыру үшін Google арқылы кіріңіз — бұл тегін әрі бір секундта орындалады.
Google арқылы кіруAndroid телефоныңыз бар ма? Қосымшада барлық ертегіні кірместен оқи аласыз.
iPhone-ыңыз бар ма? Қосымшада барлық ертегіні кірместен оқи аласыз.
Қосымшада оқу
Пікір қалдыру (0 пікір бар)
Әзірге пікір ешкім қалдырмаған!
Пікір қалдыру