Толубай сыншы ертегісі

Ерте заманда қырғыз жерінде Толубай деген атақты сыншы өмір сүріпті. Ол жылқыға бір қарап-ақ, оның болашақта қандай ат болатынын айтып бере алатын. Тұяғына, жалына, көзіне, тынысына қарап, жүйрікті де, жалқауды да айырады екен. Ел оны «Толубай сыншы» деп құрметтепті.

Бір күні Толубайды Жоламан деген бай шақыртыпты. Жоламанның мыңдаған жылқысы бар екен, бірақ оның бірде-бір аты бәйгеде бірінші келмеген. «Толубай, менің үйірімнен ең жүйрік тайды таңдап берші. Келесі жылғы ұлы тойдың бәйгесінде менің атым озуы керек», — депті бай.

Толубай үш күн бойы үйірді аралапты. Ол әр тайдың аяғын сипап, тісіне қарап, жүгіруін бақылапты. Байдың жігіттері оған ең әдемі, ең семіз тайларды көрсетіп жүріпті. Бірақ Толубай оларға басын шайқай беріпті.

Үшінші күні кешке Толубай үйірдің ең шетінде, басқа тайлардан бөлек оттап жүрген арық, жүні үрпиген құла тайды көрсетіпті. «Міне, сенің жүйрігің», — депті ол.

Жоламан ашуланып кетіпті: «Сен мені мазақ етіп тұрсың ба? Бұл тайдың сүйегі ғана қалған! Аяғын әрең басады!» Толубай сабырмен түсіндіріпті: «Бай, сыртына қарама. Оның сүйегі темірдей мықты, кеудесі кең, тынысы терең. Тұяғы тас сияқты қатты. Көзіне қарашы — от жанып тұр. Оны мейіріммен баптасаң, алдына жан салмайды».

Бірақ бай оның сөзіне сенбепті. «Мұндай арық тайдың маған керегі жоқ», — деп, құла тайды өзінің кедей малшысы Әсенге сыйға тартыпты. Әсен тайды қуана алып, үйіне жетектеп кетіпті.

Әсен тайға Желаяқ деп ат қойыпты. Ол оны өз баласындай күтіпті. Таңертең өзеннің жағасындағы ең шүйгін шөпке жайып, кешке биенің сүтін ішкізіпті. Қыста жылы қораға жауып, үстіне киіз жауыпты. Әсеннің ұлы Бақыт тайға ән айтып беріп, оның жалын тарап, бірге жүгіріп ойнапты.

Біртіндеп арық тай өзгеріпті. Оның жүні жылтырап, бұлшықеттері шыңдалып, қадамы жеңілдепті. Үш жыл өткенде Желаяқ сұлу әрі күшті ат болыпты.

Ұлы той келіп, бәйге жарияланыпты. Бәйгеге жүздеген ат қосылыпты, олардың ішінде Жоламанның ең таңдаулы жүйріктері де бар екен. Әсен ұлы Бақытты Желаяқге мінгізіп, бәйгеге жіберіпті.

Бәйге басталғанда Желаяқ алғашында артта келе жатыпты. Жоламан мырс етіп күліпті. Бірақ жарты жолдан кейін Желаяқ желдей ұшып, бір-бірлеп аттарды озып шығыпты. Мәреге ол бәрінен бірнеше шақырым бұрын келіпті. Халық гу етіп, қошемет көрсетіпті.

Жоламан аттың кім екенін сұрапты. «Бұл — сіз Әсенге сыйлаған сол арық құла тай», — деп жауап беріпті жұрт. Бай қатты өкініп, Толубайдан кешірім сұрапты.

Толубай оған: «Бай, жүйрікті тек таңдау аз. Оны мейіріммен баптау керек. Әсен оны шын жүрегімен күтті, сондықтан ол жүйрік болды», — депті. Сол күннен бері ел ішінде: «Сыртқы көрініс алдамшы, нағыз құндылықты көре білетін көз керек», — деп айтатын болыпты.