Тапқыр қыз ертегісі

Ала-Тау етегіндегі шағын ауылда қарт малшы Сапар мен оның жалғыз қызы Айсұлу тұрыпты. Айсұлу кішкентайынан бастап әкесімен бірге мал бағып, жұлдыздарды санап, ақсақалдардың әңгімесін тыңдап өсіпті. Ол өте зерек әрі тапқыр қыз болыпты.

Ауылдастар әр түрлі даулы мәселе туса, Айсұлудан кеңес сұрайтын болыпты. Бірде екі көрші бір құлынды бөлісе алмай қалғанда, Айсұлу: «Құлынды екі биенің ортасына босатыңдар. Кімнің биесіне барса, соның құлыны», — депті. Дау лезде шешіліпті.

Бұл хабар ақыры ханның құлағына жетіпті. Хан ашуланыпты: «Менің елімде менен ақылды біреу бар ма екен? Көрейік!» Ол малшыны сарайға шақырып, қолына отыз жұмыртқа беріпті. «Ертеңге дейін осы жұмыртқалардан балапан шығарып әкел. Әкелмесең, басыңды аламын», — депті.

Қарт малшы үйіне қайғырып оралыпты. «Қызым, енді құрыдым. Бір түнде балапан шықпайды ғой», — депті ол. Айсұлу жұмыртқаның біреуін алып, қолымен салмақтап көріпті де, күліп жіберіпті: «Әке, уайымдамаңыз. Бұл жұмыртқалардың бәрі пісірілген. Хан бізді сынап тұр».

Таң ата Айсұлу бір уыс тарыны қайнатып пісіріп, оны орамалға түйіп, сарайға өзі барыпты. «Хан ием, әкем жұмыртқаларды басып отыр. Бірақ балапандар шыққанда, оларға жем керек болады. Мына тарыны егіп, ертеңге дейін өсіріп беріңізші», — деп, орамалды ұсыныпты.

«Ақымақ қыз! Пісірілген тарыдан егін шыға ма?» — деп күліпті хан. Айсұлу сыпайы иіліп: «Пісірілген жұмыртқадан балапан шыға ма, хан ием?» — деп жауап беріпті. Сарайдағылар күлкісін әрең тыйыпты. Хан қызарып, үндемей қалыпты.

Бірақ хан тағы бір сынақ ойлап тапты. «Ертең маған жаяу да емес, атпен де емес келесің. Киімді де емес, жалаңаш та емес. Сыйлықпен де емес, сыйлықсыз да емес», — деп бұйырыпты ол. «Бұл жолы шеше алмайды», — деп ойлапты хан.

Ертеңінде Айсұлу сарайға ешкіге мініп келіпті. Ешкі кішкентай болғандықтан, оның бір аяғы жерге сүйретіліп келе жатыпты — жаяу да емес, атпен де емес. Үстіне балық аулайтын торды орап алыпты — киімді де емес, жалаңаш та емес. Ал қолында қос алақанының арасында бір торғай ұстап келіпті.

Ханның алдына жеткенде ол: «Хан ием, сізге сыйлық әкелдім», — деп, алақанын ашып қалыпты. Торғай пыр етіп терезеден ұшып шығыпты. «Міне, сыйлық та әкелдім, бірақ сыйлық та жоқ», — депті Айсұлу.

Хан ұзақ отырып, кенет қатты күліп жіберіпті. «Мен сені жеңемін деп ойладым, бірақ сен мені жеңдің. Ақылың алтыннан қымбат екен», — депті ол. Хан малшы мен қызына мол сый беріпті.

Сол күннен бастап елде қиын дау туса, хан Айсұлудан кеңес сұрайтын болыпты. Ал ел ішінде мынадай сөз қалыпты: «Ақыл жастан емес, бастан».