Шаһрияр патша мен оның інісі туралы хикая ертегісі

Бұдан алыс дәуірде, сан ғасырлар бұрын Азия мен Қытайды қоса құшағына алып жатқан байтақ өлкеде Сасан әулетінен шыққан атақты бір патша өмір сүріпті. Қаһарлы патшаның қисапсыз әскері, үлкен сарайы мен салтанатты ордасы болыпты. Сол патшаның батырлығына күші сай, ақылдарына ісі сай үйелмелі-сүйелмелі екі ұлы бар екен.

Әкесі егде тартқан соң, үлкен ұлы Шаһриярды өздері тұрған өлкеге патша етеді. Шаһрияр қол астындағы халыққа әрі әділ, әрі жайлы деген атаққа бөленеді. Ал кіші ұлы Шаһзаман Персия жағын билеп, Самарқан шаһарында тұрады. Ол да елдің бабын тапқан әділ патша атанады. Осылайша екі бауыр өз елдерінде жиырма жылдай бейбіт әрі берекелі ғұмыр кешеді.

Жиырма жыл бойы інісін көрмеген Шаһрияр патша оны қатты сағынады. Бір күні бас уәзірін шақырып, Самарқанға барып інісі Шаһзаманды сарайға ертіп келуді әмір етеді. Уәзір жолға шығып, күн-түн демей шауып отырып, Самарқанға аман-есен жетеді. Шаһзаман ағасының сағынышты сәлемін қуана қабылдап, ел билігін өз уәзіріне тапсырады да, ағасына арнаған мол сый-сияпатымен жолға шығады.

Сапардағы түсініспеушілік пен қайғы

Шаһардан ұзай бере керуен демалуға тоқтайды. Түн ортасында Шаһзаман ағасына арнаған бағалы бір сыйлықтың сарайда ұмыт қалғаны есіне түсіп, ешкімді оятпастан кейін қайтады. Ордаға келсе, сарай қызметшілерінің өз міндетін ұмытып, бейқам ұйықтап жатқанын көреді. Ренжіген Шаһзаман сыйлықты алып, үнсіз кері оралады.

Ағасының қаласына жақындағанда Шаһрияр патша інісін зор қуанышпен, сән-салтанатпен қарсы алады. Бүкіл шаһар мерекеге бөленеді. Бірақ Шаһзаманның көңілі ортайған, өңі қашып, қабағы ашылмай қояды. Ағасы оны «елін, отбасын сағынған болар» деп тәптештеп ештеңе сұрамайды. Бірде ағасы: — Бауырым, сен келгелі тым жүдеп кеттің, саған не болды? Жүр, аңға шығып көңіліңді сергітейік, — дейді.

Шаһзаман аңға барғысы келмей, сарайда қалады. Шаһрияр патша аңға жалғыз кетеді.

Сарайда жалғыз қалған Шаһзаман бақшаға қарап тұрғанда, сарай қызметшілері мен сарай адамдарының патша жоқта жұмысты жинап қойып, бақшада алаңсыз ойын- күлкіге салынғанын көрді. Осыны көрген Шаһзаман: «Е, менің сарайымдағы ретсіздік жалғыз менде емес екен ғой, ағамның сарайында да тәртіп жоқ екен», — деп сәл де болса сабасына түседі. Ағасы аңнан оралғанда, інісінің жүзіне қан жүгіріп, тамаққа тәбеті ашылғанын көрді. Шаһрияр себебін сұрағанда, Шаһзаман сарайдағы қызметшілердің бейбастақ әрекетін айтып береді.

Осыдан кейін екі патша да адамдардың жауапсыздығына ренжіп, көңілдері қалып, сарайдан шығып, дүние кезіп кетеді.

Теңіз жағасындағы сабақ

Екі бауыр теңіз жағасындағы бәйтеректің көлеңкесінде отырғанда, кенет теңіз толқып, су түбінен үлкен бір Дәу шығады. Дәудің қолында ішінде сұлу қызы бар сиқырлы сандығы бар екен. Дәу ағаштың түбіне келіп ұйқыға кетеді. Сандықтан шыққан қыз ағаш басында тығылып отырған ағайынды екі патшаны көрген соң, оларға төмен түсуді өтінеді.

— Егер түспесеңдер, мына Дәуді оятамын, — дейді қыз.

Ағайындылар амалсыз төмен түседі. Қыз оларға өзінің бұл Дәудің тұтқыны екенін, Дәу оны теңіз түбіндегі сандықта бекітіп ұстаса да, бәрібір есебін тауып, Дәу ұйықтаған сайын айналадағы саяхатшылармен тілдесіп, олардан естелік ретінде сақина алып қалатынын айтады. Ол қалтасынан 570 сақинаны алып шығып: — Қанша жерден қатаң бақылауға алсаң да, адамның ниеті түзу болмаса немесе бір нәрсені істеймін десе, оған бөгет болу мүмкін емес, — дейді.

Мұны естіген екі патша: «Дәу болса да, мына қыздың ақылы мен айласына қарсы тұра алмапты. Адамдарды күшпен ұстау мүмкін емес екен», — деп түсінеді де, сарайларына қайтуды ұйғарады.

Шаһриярдың өкініші мен уәзірдің қызы

Шаһрияр патша сарайға оралған соң, ешкімге сенбей, қатыгезденіп кетеді. Ол елдегі қыздарға сөзінде тұрмайды деп қарап, күнде бір қызға үйленіп, ертеңіне оны жазалап, елінен қуып отырады. Осылайша арада үш жыл өтеді. Бүкіл шаһар зар илеп, халық қыздарын басқа жаққа алып қаша бастайды.

Бір күні патша уәзіріне: — Маған бүгін кешке бір қыз тап! — деп әмір береді.

Уәзір шаршап-шалдығып үйіне келеді, бірақ шаһарда патшаға беретін қыз қалмаған еді. Уәзірдің екі қызы бар еді: үлкені — Шаһризада, кішісі — Дүниязада.

Шаһризада — әлемдегі бүкіл кітапты оқыған, бағзы заман патшаларының тарихын, халықтардың аңыз-ертегілері мен шежіресін жатқа білетін өте білімді, ақылды қыз болатын. Әкесінің қайғырып отырғанын көрген Шаһризада: — Әке-ау, неге сонша үрейіңіз ұшып отыр? Баяғының ақындары: «Қасірет-қайғы мәңгі» деген пендеге, «Бұл пәниде бәрі өткінші, сенбе» де! Ойын-күлкі болса қандай баянсыз, Қайғы-мұң да өте шығар алаңсыз, — деген жоқ па? — дейді.

Уәзір патшаның бұйрығын айтқанда, Шаһризада: — Әкежаным, мені патшаға апарып беріңіз. Мен оның жүрегін жұмсартып, бойындағы ыза мен өкпені емдеймін. Бүкіл халықты бұл қайғыдан құтқарамын, — деді.

Әкесі шошып кетіп: — Қайдан білейін, саған да баяғы диханның өгізі мен есегінің кері келіп жүрмесе деп қорқамын, — дейді.

— Ол қандай оқиға, әке? Маған айтып беріңізші, — дейді Шаһризада.

Дихан, Өгіз және Есек туралы мысал

Уәзір қызына мынадай ғибратты оқиғаны айтып береді:

— Баяғыда жануарлардың тілін білетін бай дихан болыпты. Оның қорасында өгіз бен есек көрші өмір сүріпті. Бірде күн бойы жер жыртып, шаршап келген Өгіз Есекке мұңын шағады: — Сен күні бойы тыныш қорада жатасың, саған жемнің ең тәуірін береді. Ал мен таңнан кешке дейін ауыр соқа сүйреп, таяқ жеймін, — дейді.

Сонда айлакер Есек оған ақыл береді: — Ертең иең келгенде ауырып жатқан сияқты болып, тамақ ішпей жатып ал. Содан кейін ол сені демалдырады, — дейді.

Өгіз бұл ақылды тыңдап, келесі күні жұмысқа шықпай жатып алады. Дихан жануарлардың сөзін ұғып тұрғандықтан, жұмыс тоқтамасын деп: «Өгіз ауырса, оның орнына Есекті соқаға жегіңдер!» — деп бұйрық береді.

Есек күні бойы Өгіздің орнына ауыр соқаны сүйреп, әбден шаршайды. Кешке қораға әрең келіп, өз ақылының кесірі өзіне тигенін түсінеді. Содан Есек Өгізге барып: — Білесің бе, иеміз егер Өгіз ертең де айықпаса, оны касапшыға береміз деп жатыр. Сондықтан ертең дереу тұрып, жұмысқа шыққаның дұрыс, — деп өтірік айтып, өзін құтқарып қалады.

— Айналайын қызым, біреуге көмектесемін деп, басыңа сондай ауыртпалық түсіріп алма, — дейді уәзір.

Түнемелік ертегілердің басталуы

Шаһризада әкесінің сөзін тыңдаса да, өзінің ақылы мен біліміне сеніп, райынан қайтпайды. Уәзір амалсыздан қызын патша сарайына апарады.

Шаһризада патшаның алдына келгенде, соңғы тілек ретінде кіші сіңлісі Дүниязадамен қоштасуға рұқсат сурайды. Сіңлісі келген соң, алдын ала келісілгендей, Шаһризададан патшаның рұқсатымен түнде бір қызық ертегі айтып беруін өтінеді.

Шаһрияр патша да келіседі. Шаһризада түн ортасында ғажайып, сиқырлы әрі хикаяға толы ертегіні бастайды. Ертегі сондай қызықты болғаны сонша, патша барлық қайғысын ұмытып, бар ынты-шынтысымен тыңдайды.

Таң атуға жақындағанда, ертегінің ең қызықты, шешуші жеріне келгенде Шаһризада сөзін кілт тоқтатады: — Әттең, таң да атып қалды. Ертегінің ең қызық соңын келесі түні айтып берер едім... — дейді.

Ертегінің соңын білуге ынтық болған Шаһрияр патша: «Бұны ертең де тыңдайын, ертегісін аяқтасын», — деп ұйғарады.

Осылайша, Шаһризада өзінің тапқырлығы, теңдессіз білімі мен мейірімділігі арқасында мың бір түн бойы патшаға қызықты, ғибратты ертегілер айтып береді. Уақыт өте келе Шаһрияр патшаның жүрегіндегі өкпе-ніз, қатыгездік жойылып, ол қайтадан әділ де мейірімді билеушіге айналады.